پژوهش های رئالیستی انتقادی در مطالعات سازمان و مدیریت:طراحی یک روش شناسی نوآورانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس، ایران

2 دانشیار مدیریت منابع انسانی ، دانشگاه علامه طباطبایی

3 دانشگاه ازاد اسلامی واحد کرج

چکیده

رئالیسم انتقادی به‌عنوان چارچوبی فلسفی برای درک پدیده‌های پیچیده سازمانی و مدیریتی مطرح است، اما فقدان روش‌شناسی عملی مانع پذیرش گسترده آن شده است. این نوشته روش‌شناسی نوآورانه‌ای چهار مرحله‌ای و ۱۵ گامی ارائه می‌دهد که بر اصول رئالیسم انتقادی مانند هستی‌شناسی لایه‌ای، استدلال استفهامی و استرجاعی، و سازِکارهای علّی استوار است. این روش‌شناسی با شناسایی مسئله پژوهشی و صورت‌بندی پرسش‌های تبیینی آغاز شده، سپس با ارائه چارچوب مفهومی و انتخاب طرح پژوهشی ادامه می‌یابد. جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها با هدایت استدلال استفهامی و استرجاعی انجام می‌شود، که در آن پژوهشگران از رویدادهای مشاهده‌شده به فرضیه‌سازی درباره سازِکارهای زیربنایی می‌پردازند. این روش‌شناسی بر قرار دادن یافته‌ها در بافت‌های تاریخی، فرهنگی و نهادی تأکید دارد و از کثرت‌گرایی نظری و تجربی برای تعیین اعتبار سازِکار استفاده می‌کند. بازاندیشی روش‌شناسانه نیز اطمینان می‌دهد که پژوهشگران از پیش‌فرض‌ها و سوگیری‌های خود آگاه هستند. این روش‌شناسی مسیری روشن برای به‌کارگیری رئالیسم انتقادی در مطالعات سازمان و مدیریت ارائه می‌دهد و ابزاری مفید برای کشف سازِکارهای شکل‌دهنده رفتار سازمانی و طراحی اقدامات عملی اثربخش است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Critical realist research in organization and management studies: designing an innovative methodology

نویسندگان [English]

  • Hassan Danaeefard 1
  • Omid Ardelan 2
  • , Mohamad Kazem Danaeefard 3
1 Professor, Department of Public Administration, Faculty of Management and Economics, Tarbiat Modares University, Iran
2 PhD in Human Resources Management from Allameh Tabatabaei,
3 The Islamic Azad University, Karaj Branch
چکیده [English]

Critical realism is proposed as a philosophical framework for understanding complex organizational and managerial phenomena, but the lack of a practical methodology has hindered its widespread acceptance. This text presents an innovative four-stage, 15-step methodology grounded in the principles of critical realism, such as stratified ontology, abductive and retroductive reasoning, and causal mechanisms. This methodology begins with identifying the research problem and formulating explanatory questions, followed by developing a conceptual framework and selecting a research design. Data collection and analysis are guided by abductive and retroductive reasoning, where researchers move from observed events to hypothesizing about underlying mechanisms. The methodology emphasizes situating findings within historical, cultural, and institutional contexts and employs theoretical and empirical pluralism to establish the validity of mechanisms. Methodological reflexivity ensures that researchers remain aware of their assumptions and biases. This methodology provides a clear pathway for applying critical realism in organizational and management studies, offering a valuable tool for uncovering the mechanisms shaping organizational behavior and designing effective practical interventions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Critical Realism
  • Organizational and Management Studies
  • Abductive Reasoning
  • Retroductive Reasoning
  • Methodology

مراجع

  1. منابع

    1. احسانی مقدم، ندا؛ دانایی فرد، حسن؛ خائف الهی،­ احمدعلی؛ فانی، علی­اصغر (1399) روش­شناسی پژوهشی رئالیسم انتقادی؛ فهم مبانی، فرایند و اسلوب اجرا،فصلنامه روش­شناسی علوم انسانی، (102)26 ، 22-1.
    2. امیری طهرانی، سید محمد رضا (1401). نقد رهیافت رئالیسم انتقادی به نوظهوری اجتماعی.غرب شناسی بنیادی، (2)13،   145-121.
    3. امیری طهرانی، سیدمحمدرضا (1402). نقد فردگرایی روش­شناختی در اقتصاد نئوکلاسیک از دیدگاه رئالیسم انتقادی، فصلنامه روش شناسی علوم انسانی،(116)29،119-113.
    4. ایلیاتی, محمد (1399). نقد و بررسی دلالت‌های رئالیسم انتقادی بسکار در مسئله علم و دین با تکیه بر آرای اندیشمندان معاصر.فصلنامه علمی تخصصی فرهنگ پژوهش،(44)13، 84-59.
    5. بخشی، محمود؛ رنجبر، حسین؛ حیدری، عباس (1394). رئالیسم انتقادی: یک دیدگاه فلسفی مهم برای تحقیقات پرستاری،مجله دانشگاه علوم پزشکی تربت حیدریه، (3)3،62-56.
    6. بصیرتی،منیره؛ پارسانیا،حمید (1398).تحلیل بعد انسان شناختی رئالیسم انتقادی از ساحت اجتماعی دین و نقد آن، نشریه انسان پژوهی دینی،(41)16،54-43. 
    7. بنی فاطمه، حسین؛ شیلدز، راب؛ گلابی، فاطمه؛ قریشی، فردین؛ بیانی،فرهاد (1397).مبانی هستی شناختی و معرفت شناختی اجتماعی رئالیسم انتقادی؛ با تاکید بر آراء روی بسکار، فصلنامه راهبرد فرهنگ، (44)11،  57-29.
    8. بیانی، فرهاد.(1402). چیستی روش­شناسی رئالیسم انتقادی؛ ماهیت و فرآیند. نخستین همایش ملی «روش‌های پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی. محل برگزاری: تهران- تهران.28 بهمن.‎
    9. پورکریم، مجتبی؛ صادق­زاده قمصری، علیرضا؛ باقری نوع پرست، خسرو؛ مهرمحمدی، محمود (1393).  تبیین مفروضات هستی شناسی رئالیسم انتقادی باسکار و دلالت های آن بر پژوهش میان رشته­ای، فصلنامه مطالعات میان رشته ای در علوم انسانی،(3)6،171-137.
    10. ترکمه، آیدین؛ حافظ نیا، محمدرضا؛ رومینا، ابراهیم؛ زهرا احمدی پور،زهرا.(1400).تحلیل ژئوپلیتیک انتقادی از منظر رئالیسم انتقادی، فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک،(1)18،  43-1.
    11. حاتم زاده، عزیزالله ؛ ایوب منتی، ایوب.(1397). رئالیسم انتقادی و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه سیاست خارجی،(4)31،40-5.
    12. دانایی فرد، حسن؛ ذوالفقارزاده، محمدمهدی؛ تقوی، مصطفی؛ محمدی، مهدی؛ محمدی، پیمان. (1397). بررسی دلالت های واقع گرایی انتقادی در تدوین دستور کار خط­مشی گذاری علم، فناوری و نوآوری؛ مورد کاوی اسناد افق 2020 و اقتصاد زیستی 2030 اروپا". فصلنامه روش شناسی علوم انسانی، (24)95، 50-21.
    13. حسن دانایی فرد،حسن.(1386.) پارادایم های رقیب در علم سازمان و مدیریت: رویکرد تطبیقی به هستی شناسی، شناخت شناسی و روش شناسی، دو ماهنامه دانشور رفتار،(26)14، 104-89.
    14. زارعی دهباغی، افسانه؛ ضرغامی، سعید؛ قائدی، یحیی؛ باقری نوع پرست،خسرو (1396).اهداف دانش پژوهی در علوم اجتماعی با نظر به دیدگاه رئالیسم انتقادی؛ نگاهی میان رشته­ای، فصلنامه مطالعات میان رشته ای در علوم انسانی،(3)9،  91-67.  
    15. شهلا باقری، رضا نظریان.(1398).مقایسه رئالیسم اسلامی و رئالیسم انتقادی از منظر جامعه شناختی،  نشریه تحقیقات بنیادین علوم انسانی،(1)5،70-47.     
    16. شیروانی ناغانی، مسلم؛ کشاورز ترک، هین­الله؛ یوسفی،اشکان (1399). نقد مبانی فلسفی میان رشته آینده نگاری راهبردی به مثابه یک علم انسانی و اجتماعی نوین (تاکید بر ابتنای روش شناسی آینده نگاری راهبردی به رئالیسم انتقادی باسکار)،نشریه پژوهش های عقلی نوین،(9)5،104-83.
    17. صمیمی، سعید؛ وحیدی نسب،فاطمه.(1403). تاب آوری کسب و کارها مبتنی بر رئالیسم انتقادی و آینده پژوهی، نشریه حسابداری و منافع اجتماعی،(1)14، 208-189.
    18. عارفی،عباس.(1382). معرفت و گونه های رئالیسم،فصلنامه ذهن،(2)4، 52-41.
    19. فتوتیان، علی؛ عبدی،حسن (1392). بررسی رابطه انسان شناسی و روش شناسی در پارادایم های اثبات گرایی و رئالیسم انتقادی، نشریه معرفت فرهنگی اجتماعی،(3)3، 3(3)، 100-87.    
    20. فرهمند، مهناز (1395).از رئالیسم علمی لاتور تا رئالیسم انتقادی باسکار، مجله فلسفه علم،(2) ،108-93. 
    21. مانیان، امیر؛ صلاحی پروین، امیر اسماعیل ؛ شرکت،امیرحسین.(1392). رئالیسم انتقادی در نظریه پردازی فرارشته ای سیستم های اطلاعاتی، مجله بین المللی علوم انسانی،(4)19،   53-33.
    22. متقی، ابراهیم؛ نریمانی،گلناز.(1401).. تعامل تقابلی ساختار-کارگزار و توسعه ایران: رهیافت واقع گرایی انتقادی، فصلنامه سیاست،(1)52،  202-175.   
    23. محمدپور، محمد؛ علیزاده، مهدی؛ رضایی،مهدی(1390). مقدمه ای بر بنیان های فلسفی و روش شناختی رئالیسم انتقادی، دوفصلنامه اسلام و علوم اجتماعی،(5)3،106-79.
    24. محمدی الموتی، محمد؛ دانایی فرد،حسن.(1401). پیامدهای معرفت شناسی رئالیسم انتقادی برای پژوهش­های مدیریت دانش؛ مطالعه­ای بر اساس روش دلالت پژوهی، فصلنامه مطالعات بین رشته­ای دانش راهبردی، (46)12، 126-89. 
    25. محمدی، پیمان؛ دانایی فرد، حسن؛ ذوالفقار زاده،محمدمهدی (1397). بررسی دلالت‎های واقع‎گرایی انتقادی در ارزشیابی خط‎مشی علم، فناوری و نوآوری، فصلنامه مدیریت دولتی،(35)10، 386-357.    
    26. محمدی، علیرضا ؛ پایا، علی (1398).شباهت­ها و تفاوت­های مکتب عقلانیت انتقادی پوپری و رئالیسم انتقادی باسکار در مفهوم علیت،فصلنامه ذهن،(4)20،66-39.
    27. مشکینی، ابوالفضل؛ امیرحاجلو، الهام؛ زنگانه، ابوالفضل (1401). نقد متدولوژیک مطالعات شهری با تاکید بر فلسفه رئالیسم انتقادی، فصلنامه جغرافیا،(73)20،  97-81.    
    28. مقدم فر، سعیدرضا ؛ مقیمی، سیدمحمد ؛ رهبر، فرهاد؛ یزدانی،حمیدرضا.(1401). ارائه چارچوب مفهومی تبیین تاب آوری سازمانی در برابر فساد در سازمان های اقتصادی دولتی ایران با الهام از هستی شناسی رئالیسم انتقادی، فصلنامه مدیریت دولتی،(49)14، 28-4.
    29. موسوی کریمی، میر سعید؛ اعتمادالاسلامی بختیاری، سیدمحمدمهدی (1396). واکاوی ملاک­های احتمالاتی در استنتاج بهترین تبیین، نشریه منطق پژوهی،(2)8، 48-25.
    30. نصیری، منصور (1390)رابطه استنتاج بهترین تبیین با فرضیه ربایی، فصلنامه نقد و نظر، (1)16، 68-30.     وطن پرست، محمد (1395). بررسی تحلیلی اثبات‌گرایی و رئالیسم انتقادی در پژوهش‌های حسابداری. حسابداری و منافع اجتماعی،(2)6  ،54-41.‎
    31. یحیی پور، محمدصادق ؛ قره بیگی، مصیب.(1394). چالش های مدیریت آمایشی کلان شهر تهران بر پایه ی نگرش رئالیسم انتقادی، فصلنامه آمایش محیط،(30)8،171-153.

    References:

    1. Ackroyd, S., & Fleetwood, S. (Eds.). (2000). Realist perspectives on management and organisations. Routledge.
    2. Archer, M. S. (1995). Realist social theory: The morphogenetic approach. Cambridge University Press.
    3. Archer, M., Sharp, R., Stones, R., & Woodiwiss, T. (1999). Critical realism and research methodology. Alethia, 2(1), 12-16.
    4. Baxter, J., & Chua, W. F. (2020). Using critical realism in critical accounting research–a commentary by two ANTs. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 33(3), 655-665.
    5. Bhaskar, R. (1975). A realist theory of science. Verso.
    6. Bhaskar, R. (2010). Interdisciplinarity and climate change: Transforming knowledge and practice for our global future: Taylor & Francis.
    7. Bhaskar, R., Esbjörn-Hargens, S., Hedlund, N., & Hartwig, M. (Eds.). (2015). Metatheory for the twenty-first century: Critical realism and integral theory in dialogue. London:Routledge.
    8. Blundel, R. (2007). Critical realism: a suitable vehicle for entrepreneurship research. Handbook of qualitative research methods in entrepreneurship, 1, 49-78.
    9. Carlsson, S. A. (2012). The potential of critical realism in IS research. Information Systems Theory: Explaining and Predicting Our Digital Society, Vol. 2, 281-304.
    10. Contu, A. (2014). Rationality and relationality in the process of whistleblowing: Recasting whistleblowing through readings of Antigone. Journal of Management Inquiry, 23(4), 393–406. https://doi.org/10.1177/1056492613517511
    11. Danermark, B. (2002). Interdisciplinary research and critical realism the example of disability research. Alethia, 5(1), 56-64.
    12. Danermark, B. (2019). Applied interdisciplinary research: a critical realist perspective. Journal of Critical Realism, 18(4), 368-382.
    13. Easton, G. (2010). Critical realism in case study research. Industrial marketing management, 39(1), 118-128.َ
    14. Edwards, P., O’Mahoney, J., & Vincent, S. (Eds.). (2014). Studying organizations using critical realism: A practical guide. Oxford University Press.
      https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199665525.001.0001
    15. Egbo, B. (2005). Emergent paradigm: Critical realism and transformative research in educational administration. McGill Journal of Education/Revue des sciences de l'éducation de McGill, 40(2).
    16. Elder-Vass, D. (2010). The causal power of social structures: Emergence, structure and agency. Cambridge University Press.
    17. Fleetwood, S., & Ackroyd, S. (2004). Critical realist applications in organisation and management studies. London:Routledge.
    18. Fletcher, A. J. (2017). Applying critical realism in qualitative research: methodology meets method. International journal of social research methodology, 20(2), 181-194.
    19. Fletcher, A. J. (2020). Critical realism: Philosophical and methodological considerations. Qualitative analysis: Eight approaches for the social sciences, 173-194.
    20. Fletcher, A. J. (2020). The reality of gender (ideology): Using abduction and retroduction in applied critical realist research. In Critical realism, feminism, and gender: A reader(pp. 205-224). Routledge.
    21. Fletcher, D., & Watson, T. J. (2007). Entrepreneurship, management learning and negotiated narratives: 'Making it otherwise for us—otherwise for them.' Management Learning, 38(1), 9–26. https://doi.org/10.1177/1350508406067007
    22. Frauley, J., & Pearce, F. (2007). Critical realism and the social sciences: Methodological and epistemological preliminaries. Critical realism and the social sciences: Heterodox elaborations, 3-29.
    23. Hammersley, M. (2009). Why critical realism fails to justify critical social research. Methodological Innovations Online, 4(2), 1-11.
    24. Hastings, C. (2021). A critical realist methodology in empirical research: foundations, process, and payoffs. Journal of critical realism, 20(5), 458-473.
    25. Hoddy, E. T. (2019). Critical realism in empirical research: employing techniques from grounded theory methodology. International Journal of Social Research Methodology, 22(1), 111-124.
    26. Hu, X. (2018). Methodological implications of critical realism for entrepreneurship research. Journal of Critical Realism, 17(2), 118-139.
    27. Iosifides, T. (2017). Against ‘migration’: Using critical realism as a framework for conducting mixed-method, migrantization research. Journal of Critical Realism, 16(2), 128-142.
    28. Kempster, S., & Parry, K. (2011). Critical realism and grounded theory: Analysing the adoption of sustainability reporting. Qualitative Research in Organizations and Management, 6(1), 85–103. https://doi.org/10.1108/17465641111129391
    29. Lawani, A. (2021). Critical realism: what you should know and how to apply it. Qualitative research journal, 21(3), 320-333.
    30. Leca, B., & Naccache, P. (2006). A critical realist approach to institutional entrepreneurship. Organization, 13(5), 627–651. https://doi.org/10.1177/1350508406067007
    31. Lee, F. S. (2016). Critical realism, method of grounded theory, and theory construction. In Handbook of research methods and applications in heterodox economics(pp. 35-53). Edward Elgar Publishing.
    32. Lipscomb, M. (2012). Abductive reasoning and qualitative research. Nursing philosophy, 13(4), 244-256.
    33. Maisuria, A., & Banfield, G. (Eds.), (2023) Working with critical realism: Stories of methodological encounters. London:Routledge.
    34. Martin, L. (2016). Studying organizations using critical realism: A practical guide. Journal of critical realism, 15(2), 213-215.
    35. McAvoy, J., & Butler, T. (2018). A critical realist method for applied business research. Journal of Critical Realism, 17(2), 160-175.
    36. Mingers, J. (2004). Realizing information systems: Critical realism as an underpinning philosophy for information systems. Information and Organization, 14(2), 87–103. https://doi.org/10.1016/j.infoandorg.2003.09.001
    37. Mukumbang, F. C. (2023). Retroductive theorizing: a contribution of critical realism to mixed methods research. Journal of Mixed Methods Research, 17(1), 93-114.
    38. Mutch, A. (2023). Critical realism in historical research. In Handbook of Historical Methods for Management(pp. 232-244). Edward Elgar Publishing.
    39. O’Mahoney, J., & Vincent, S. (Eds.). (2014). Critical realism and the study of business and organizations: A guide to practice. Routledge.
    40. Olsen, W. (2007). Critical realist explorations in methodology. Methodological Innovations Online, 2(2), 1-5.
    41. Olsen, W. K. (2009). Realist methodology: A review. In WK Olsen (Ed.), Benchmarks in social research methods: Realist methodology. New York:Sage.
    42. O'Mahoney, J., & Vincent, S. (2014). Critical realism as an empirical project: A beginner's guide. In P. Edwards, J. O'Mahoney, & S. Vincent (Eds.), Studying organizations using critical realism: A practical guide(pp. 1–20). Oxford University Press.
    43. Peter, S., & Park, L. S. C. (2018). Theoretical research: Changing research methodology: Two case studies of critical realism informing social work doctoral research. Aotearoa New Zealand Social Work, 30(1), 65-70.
    44. Reed, M. (2005). Reflections on the 'realist turn' in organisation and management studies. Journal of Management Studies, 42(8), 1621–1644. https://doi.org/10.1111/j.1467-6486.2005.00558.x
    45. Ritz, B. (2020). Comparing abduction and retroduction in Peircean pragmatism and critical realism. Journal of Critical Realism, 19(5), 456-465.
    46. Ryan, A., Tähtinen, J., Vanharanta, M., & Mainela, T. (2012). Putting critical realism to work in the study of business relationship processes. Industrial Marketing Management, 41(2), 300-311.
    47. Ryan, G. S. (2024). Postpositivist critical realism: philosophy, methodology and method for nursing research. Nurse researcher, 32(3).
    48. Schostak, J. (2002). Critiquing Critical Realism. In a webpage of ECER conference Portugal.
    49. Scott, D. (2005). Critical realism and empirical research methods in education. Journal of philosophy of education, 39(4), 633-646.
    50. Tsang, E. W. K. (2016). How critical realism clarifies validity issues in qualitative research: The case of ethnography. Organizational Research Methods, 19(2), 262–285. https://doi.org/10.1177/1094428114565494
    51. Vincent, S., & Wapshott, R. (2014). Critical realism and the organizational case study: A guide to discovering institutional mechanisms. In P. Edwards, J. O'Mahoney, & S. Vincent (Eds.), Studying organizations using critical realism: A practical guide(pp. 100–122). Oxford University Press.
    52. Walters, B., & Young, D. (2001). Critical realism as a basis for economic methodology: a critique. Review of Political Economy, 13(4), 483-501.
    53. Willis, M. E. (2023). Critical realism and qualitative research in psychology. Qualitative research in psychology, 20(2), 265-288.
    54. Willmott, H. (2011). Critical realism and identity theory: A case study in the ontology of the social. Journal of Critical Realism, 10(1), 60–82. https://doi.org/10.1558/jcr.v10i1.60
    55. Wynn Jr, D., & Williams, C. K. (2012). Principles for conducting critical realist case study research in information systems. MIS quarterly, 787-810.
    56. Zachariadis, M., Scott, S., & Barrett, M. (2013). Methodological implications of critical realism for mixed-methods research. MIS quarterly, 855-879.
حکمرانی و توسعه
دوره 4، شماره 4
دی 1403
صفحه 5-38

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار