ارائه چارچوبی برای الگوی حکمرانی عملیاتی انرژی در ایران با رویکرد توسعه پایدار: یک مرور نظام‌مند

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 دانشیار، گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

3 گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران.

4 گروه مهندسی سیستم‌های انرژی، دانشکده مهندسی انرژی، دانشگاه صنعتی شریف، تهران، ایران

چکیده

هدف: امروزه تأمین انرژی پایدار به‌گونه‌ای که امنیت انرژی، دسترسی عادلانه و مسائل زیست‌محیطی را به طور هم‌زمان در نظر بگیرد، به یکی از دغدغه‌های اساسی جهانی تبدیل شده است. ایران نیز علاوه بر مواجهه با چالش‌های تأمین پایدار انرژی، در اجرای خط‌مشی‌گذاری‌های حوزه انرژی عملکرد ضعیفی دارد. هدف این مقاله شناسایی ابعاد حکمرانی عملیاتی انرژی با رویکرد توسعه پایدار و بررسی خلأهای پژوهشی در مطالعات اجرای خط‌مشی‌ انرژی است.
روش پژوهش: در این پژوهش، با استفاده از رویکرد مرور نظام‌مند و تحلیل مضمون 34 مقاله علمی داخلی و خارجی، یافته‌های مرتبط با حکمرانی عملیاتی انرژی بررسی شده است. سپس داده‌ها در چارچوب نظری هیل و هوپ و فرایندهای انرژی در مراحل تولید، انتقال، توزیع و مصرف دسته‌بندی شده است.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد مطالعات حکمرانی عملیاتی انرژی در سه شیوه اجرایی (دولت‌محور و مبتنی بر قوانین)، عملکردی (مشارکت بخش خصوصی و مبتنی بر قرارداد) و محصول مشترک (همکاری جامعه مدنی بر اساس اعتماد) قابل دسته‌بندی هستند؛ بااین‌حال، خلأهای تحقیقاتی در مدل‌های هماهنگی، چارچوب‌های نظارتی و نقش مشارکت مدنی وجود دارد.
نتیجه‌گیری: الگوی پیشنهادی و مطلوب حکمرانی عملیاتی انرژی با رویکرد توسعه پایدار و توجه به سه فرایند تولید، انتقال و توزیع و مصرف انرژی دید روشنی به خط‌مشی‌گذاران حوزه انرژی و پژوهشگران درباره شیوه‌های پیاده‌سازی و اجرای خط-مشی می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Framework for an Operational Energy Governance Model in Iran from a Sustainable Development Perspective: A Systematic Review

نویسندگان [English]

  • Ardeshir Mazkouri 1
  • Gholamreza Memarzadeh Tehran 2
  • Morteza Mousakhani 1
  • Zahra Moghimi 3
  • Yadollah Saboohi 4
1 Department of Public Administration, Faculty of Management and Economics, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran
2 Associate Professor, Department of Public Administration, Faculty of management and economics, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Department of Public Administration, Faculty of Management and Economics, Semnan Branch, Islamic Azad University, Semnan, Iran.
4 Department of Energy Systems Engineering, Faculty of Energy Engineering, Sharif University of Technology, Tehran, Iran
چکیده [English]

Objective: Today, supplying sustainable energy in a way that simultaneously considers energy security, equitable access, and environmental issues has become a fundamental global concern. Iran, in addition to facing challenges in sustainable energy supply, also has a weak performance in implementing energy policies. The objective of this article is to identify the dimensions of operational energy governance with a sustainable development approach and to examine research gaps in energy policy implementation studies.
Methods: In this research, using a systematic review and thematic analysis approach, the findings related to operational energy governance from 34 domestic and international scientific articles were examined. Then, the data were categorized within the theoretical framework of Hill and Hupe and the energy processes in the stages of production, transmission, distribution, and consumption.
Results: The findings indicate that studies on operational energy governance can be categorized into three modes: administrative (state-centered and rule-based), performance-based (private sector participation and contract-based), and co-production (civil society collaboration based on trust). However, research gaps exist in coordination models, regulatory frameworks, and the role of civic participation.
Conclusions: The proposed operational energy governance model, grounded in sustainable development principles and addressing the three energy processes of production, transmission, and distribution/consumption, provides policymakers and researchers with a clear framework for implementation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Energy operational governance
  • Sustainable development
  • Energy policy making
  • Systematic review

مراجع

  1. منابع فارسی:

    1- احدزاده، احد؛ صیادشیرکش، سعید و جمشیدی اوانکی، مینا (1400). شناسایی عوامل مؤثر بر اجرای خط‌مشی‌های عمومی در وزارت نیرو. سیاست­گذاری عمومی، 1(1)، 96-79.

    2- اسعدی، فریدون و دهنوی، جلال (1399). بررسی وضعیت فقر انرژی، ناکارایی در تخصیص منابع و عوامل اثرگذار. وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی (دفتر مطالعات رفاه اجتماعی)، جهاد دانشگاهی (مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه).

    3- اشتریان، کیومرث؛ و دیگران (1396). اجرا پژوهی؛ چالش‌های اجرای سیاست‌گذاری عمومی در ایران. تهران: انتشارات سیاست‌گذار.

    4- اکبری، محمدرضا؛ سوهانکار، امیرحسین و حیدری، حمید (1400). نقشه‌راه تأسیس وزارت انرژی در ایران. فصل­نامه سیاست­پژوهی علم، فناوری و نوآوری، 31(2)، 104-87.

    5-اکبرنیا، الهه سادات؛ صالحی، صادق؛ فیروزجائیان، علی اصغر و حیدری، غلامرضا (1400). شناسایی عوامل جامعه شناختی موثر بر مصرف انرژی خانگی (مروری سیستماتیک بر مطالعات حوزه انرژی در ایران). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 11(2)، 345-305.

    6- امامیان، سید حسین و کریمی، صادق (1400). مروری بر اهم چالش‌های سیاست‌گذاری انرژی در ایران. سیاست‌گذاری و حکمرانی در ایران، مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری.

    7- بابالو، فاطمه (1402). قدرت مردم؛ مروری بر انرژی جامعه در حفاظت از محیط‌زیست: میان‌بر انتقال به انرژی‌های تجدیدپذیر. دنیای اقتصاد. https://donya-e-eqtesad.com/fa/tiny/news-4048161

    8- پسندیده، اشرف­السادات؛ نزاکتی رضاپور، فرزانه؛ غلامی، محسن و غلامی، اصلان (1400). تحلیل گفتمان تولید برق تجدیدپذیر در ایران. مجله جهانی رسانه، 16(1)، 122-101.

    9- پسندیده، اشرف­السادات و حیدری، غلامرضا (1403). تحلیل پارادایمی حکمرانی و سیاست‌گذاری انرژی‌های تجدید پذیر در ایران. انرژی­های تجدیدپذیر و نو، 11(1)، 138-125.

    10- پسندیده، اشرف­السادات و حیدری، غلامرضا (1403). ارزیابی کارایی و اثربخشی سیاست­های کلان صنعت برق کشور با محوریت اهداف گذار انرژی پایدار، فصل­نامه سیاست­های راهبردی و کلان، 12(2)، 300-264.

    11- توانیر (۱۴۰۳) .آمار تفصیلی صنعت برق ایران ویژه مدیریت راهبردی در سال ۱۴۰۲ .تهران: معاونت تحقیقات و منابع انسانی دفتر فناوری اطلاعات توانیر.

    12- حاجی میرزایی، محمد علی؛ بهروزی­فر، مرتضی؛ بهادری، شیرکوه و ملک حسینی، افسانه (1401). ارزیابی سیاست‌های مصوب در حوزه انرژی و ارائه سیاست‌های پیشنهادی برای بهبود حکمرانی انرژی در ایران. فصل­نامه مطالعات اقتصاد انرژی، (80)، 305-269.

    13- ذبیح­زاده، احسان؛ صیاد شیرکش، سعید و حق­شناس کاشانی، فرید (1400). طراحی مدل حکمرانی مشارکتی با رویکرد ترکیبی: زمینه مدیریت تقاضای برق در ایران. فصل­نامه علمی مطالعات راهبردی سیاست­گذاری عمومی، 11(40)، 208-184.

    14- راسخی، سعید و ساعدی، رویا (1397). تحلیل اثر رانت منابع طبیعی و کیفیت حکمرانی بر شدت انرژی در کشورهای صادرکننده سوخت. پژوهش­نامه اقتصاد انرژی ایران، 7(28)، 104-83.

    15- شمس، حسین و مکنون، رضا (1393). مدیریت جامعه انرژی در ایران، بررسی راهکارها و نتایج حاصل. کنفرانس بین­المللی رویکردهای نوین در نگهداشت انرژی. https://sid.ir/paper/831097/fa

    16- شهبازی، کیومرث؛ حکمتی فرید، صمد و رضایی، هادی (1394). بررسی تأثیر اندازه دولت و حکمرانی خوب بر شدت مصرف انرژی: مطالعه موردی کشورهای عضو اوپک. فصل­نامه نظریه­های کاربردی اقتصاد، 2(4)، 48-23.

    17- شهیدزاده، حسین و سلیمانی مورچه خورتی، الهه (1400). بررسی اثر مصرف سوخت‌های مایع در نیروگاه‌ها بر تشدید آلودگی هوای شهر تهران در فصل سرد.  مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.

    18- شیری، ابراهیم؛ بیک­زاد، جعفر و رحیمی، غلامرضا (1401). طراحی مدل توسعه پایدار مبتنی بر نقش شرکت‌های صنعت برق. فصل­نامه علمی اقتصاد و مدیریت شهری، 10(39)، 156-141.

    19- صابری، علی و ظفریان، حبیب­اله (1402). ناترازی گاز طبیعی در کشور (2): چارچوب راهکارهای پیشنهادی. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.

    20- صالحی شهرابی، نرگس؛ پورعزت، علی اصغر؛ محمودی، وحید و قاسمی، محمد (1398). بازپردازی خط‌مشی‌های تولید برق با رویکرد مدیریت سبز (مطالعه تطبیقی کشورهای دانمارک، آلمان و ایران). پژوهش‌های مدیریت عمومی، 12(43)، 109-85.

    21- طالبی­پور فرسنگی، سلمان؛ ضیاءالدینی، محمد و رجبی بهجت، امیر (1401). الگوی ارتقاء ظرفیت اجرای خط‌مشی‌های انرژی‌های تجدیدپذیر سند چشم انداز 1404 کشور ایران (موردمطالعه: حوزه تولید برق و انرژی‌های تجدیدپذیر). مطالعات مدیریت و توسعه پایدار، 2(3)، 1-18.

    22- طاهرپور کلانتری، حبیب­اله و معمارزاده طهران، غلامرضا (1387). عوامل مؤثر بر اجرای موفق خط‌مشی‌های مالیاتی مصوب مجلس. پژوهش­نامه اقتصادی، (4)، 68-45.

    23- ظفریان، حبیب­اله و همکاران (1401). بازمعماری تجارت انرژی کشور: جانمایی جدید ایران در اقتصاد و سیاست بین‌الملل. https://iranthinktanks.com/open-architecture-of-the-countrys-energy-trade

    24- عظیم‌زاده آرانی، محمد؛ نوروزی، محمد؛ پرویزی، جواد و جهان­تاب، حسن (1397). تبیین وضعیت فعلی حکمرانی انرژی ایران و ارائه راهکارهای سیاستی. پنجمین همایش سالانه اقتصاد مقاومتی.

    25- فرتاش، کیارش؛ خیاطیان یزدی، محمد صادق و قربانی، امیر (1399). آسیب‌شناسی نقش کنش­گران در ساختار حکمرانی انرژی خورشیدی در ایران. فصل­نامه سیاست‌گذاری عمومی، 6(2)، 177-155.

    26- کیقبادی، مریم؛ ذوالفقارزاده کرمانی، محمد مهدی و حیدری، غلامرضا (۱۴۰۲). حکمرانی رفتار مصرف انرژی برق در ایران: از شکاف در سیاست‌های فنی و رفتاری تا ادراک سیاست‌گذار از مسئله. پژوهش‌های مدیریت منابع سازمانی، 13(1)، 154-129.

    27- محمدی، نعیمه و دانایی‌فرد، محمد (1398). الگوی حکمرانی مشارکتی توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران: رویکرد نهادی. نشریه علمی (فصل­نامه) پژوهش­های سیاست­گذاری و برنامه­ریزی انرژی، 5(16)، 95-67.

    28- مرزبان، احسان؛ محمدی، مهدی؛ و پورعزت، علی اصغر (1397 الف). حکمرانی توزیع انرژی برق در ایران: آینده‌نگاری و توسعه پیشنهادات سیاستی. فصل­نامه علمی-پژوهشی سیاست‌گذاری عمومی، 4(3)، 26-9.

    29- مرزبان، احسان؛ محمدی، مهدی؛ پورعزت، علی اصغر و قادری، سیدفرید (1397ب). آینده حکمرانی در عرصه تسهیلات عام­ المنفعه: عوامل کلیدی و روندهای نوظهور (مطالعه موردی: توزیع انرژی برق). مطالعات راهبردی سیاست­گذاری عمومی، 8(27 )، 132-109.

    30- موسوی ‌درچه، سیدمسلم؛ قانعی‌راد، محمد امین؛ کریمیان، حسن؛ زنوری‌زاده، هدیه و باقری‌مقدم، ناصر (1397). ارائه چارچوب توصیف گذار حوزه‌های فنّاورانه بر اساس رویکرد تحلیل چندسطحی: (مطالعه موردی: گذار انرژی‌های بادی و خورشیدی در ایران). نشریه علمی پژوهشی بهبود مدیریت، 12(2)، 171-141.

    References:

    1. Aboltins, R., & Blumberga, D. (2019). Key factors for successful implementation of energy Efficiency Policy Instruments: a theoretical study and the case of Latvia. Environmental and Climate Technologies, 23(2), 187–206. https://doi.org/10.2478/rtuect-2019-0063.
    2. Ashraf, M., & Bocca, R. (2023). Fostering Effective Energy Transition. Online: World Economic Forum.
    3. ESMAP. (2006). Energy Sector Reform and the Pattern of the Poor: Energy Use and Supply, a four country study: Botswana, Ghana, Hondduras and Senegal. Online: World Bank.
    4. Goldthau, A. (2013). The Handbook of Global Energy Policy. Oxford: Wiley-Blackwell.
    5. Grant, M. J., & Booth, A. (2009). A typology of reviews: An analysis of 14 review types and associated methologies. Health Information & Libraries Journal, 26, 91–108. https://www.researchgate.net/publication/26260835.
    6. Haapasalo, H., Ingalsuo, K. and Lenkkeri, T. (2006). "Linking strategy into operational management: A survey of BSC implementation in Finnish energy sector". Benchmarking: An International Journal, Vol. 13 No. 6, 701-717. https://doi.org/10.1108/14635770610709068.
    7. Hashemizadeh, A., Ju, Y., & Abadi, F. Z. B. (2024). Policy design for renewable energy development based on government support: A system dynamics model. Applied Energy, 376, 124331. https://doi.org/10.1016/j.apenergy.2024.124331.
    8. Hill, M., & Hupe, P. (2013). Implementing Public Policy. London: Sage.
    9. Hill, M., & Hupe, P. (2023). Implementing Public Policy. London: Sage.
    10. Howlett, M. (2019). Designing public policies. In Routledge eBooks. https://doi.org/10.4324/9781315232003.
    11. Hupe, & Hill, M. P. (2002). Implementing Public Policy_ Governance in Theory and in Practice. SAGE Politics Texts series.
    12. IEA. (2020). World Energy Outlook. Online: International Energy Agency.
    13. IEA. (2021). World Energy Outlook. Online: International Energy Agency.
    14. IEA. (2023). World Energy Outlook. Online: International Energy Agency.
    15. IFC. (2016). Building trust with all: stakeholders is vital for success: implementing a public-private partnership in the Electricity Sector in Guinea. Online: International Finance Coporation.
    16. Kern, F., & Howlett, M. (2009). Implementing transition management as policy reforms: a case study of the Dutch energy sector. Policy Sciences, 42(4), 391–408. https://doi.org/10.1007/s11077-009-9099-x.
    17. Knot, M., & Kemmerzell, J. (2022). Handbook of Energy Governance in Europe. UK: Sprringer.
    18. Lipp, J. (2007). Lessons for effective renewable electricity policy from Denmark, Germany and the United Kingdom. Energy Policy, 35(11), 5481–5495. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2007.05.015.
    19. Loureiro, C. V., Gorayeb, A., & Brannstrom, C. (2017). ANÁLISE COMPARATIVA DE POLÍTICAS DE IMPLANTAÇÃO e RESULTADOS SOCIAIS DA ENERGIA EÓLICA NO BRASIL e NOS ESTADOS UNIDOS. Deleted Journal, 40, 231-247. https://doi.org/10.5380/raega.v40i0.45344.
    20. Μichalena, E., & Hills, J. M. (2012). Renewable energy issues and implementation of European energy policy: The missing generation? Energy Policy, 45, 201–216. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2012.02.021.
    21. Mkhize, N., & Nel-Sanders, D. (2023). An analysis of Energy Policy Implementation in South Africa: A Case Study of the Gas- to-Power Programme. African Journal of Business and Economic Research, 18(1), 273–290. https://doi.org/10.31920/1750-4562/2023/v18n1a13.
    22. Obeng-Darko, N. A. (2019). Why Ghana will not achieve its renewable energy target for electricity. Policy, legal and regulatory implications. Energy Policy, 128, 75–83. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2018.12.050.
    23. Renn, O., & Schweizer, P. (2019). Inclusive governance for energy policy making: Conceptual foundations, applications, and lessons learned. The Role of Public Participation in Energy Transitions, 39-79. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-819515-4.00003-9.
    24. Ritchie, H., Rosado, P., & Roser, M. (2023). CO₂ and Greenhouse Gas Emissions. (Our World in Data) Retrieved from https://ourworldindata.org/co2-and-greenhouse-gas-emissions.
    25. Roser, M., Arriagada, P., Hasell, J., & Rit, H. (2023). Economic Growth. (Our World in Data) Retrieved from https://ourworldindata.org/economic-growth.
    26. Roy, P., Khan, M., & Slota, A. (2022). A New Approach to Anti-Corruption: when Rule-Breaker Rule. London: SOAS - ACE.
    27. Sandu, S., Yang, M., Shi, X., & Chi, Y. (2020). A governance perspective on electricity industry development: The case of Papua New Guinea. Energy Policy.
    28. Spencer, D., (2022). Statistical Review of World Energy. London, England: Bp.
    29. UNDP. (2021). Human Development Report. online: United Nations Development Programme.
    30. UNDP. (2022). Human Development Report. Online: United Nations Development Programme.
    31. León-Vielma, J.E., Ramos-Real, F.J. & Hernández Hernández, J. F. (2022). The collapse of Venezuela’s electricity sector from an energy governance perspective. Energy Policy, 1-10. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2022.113009.
    32. WorldBank. (2010). Lights Out? Online: World Bank.
    33. WorldBank. (2013). Improving Energy Efficieny in Craova, Romania. Online: World Bank.
    34. WorldBank. (2014). More Power to India. Online: World Bank.
    35. WorldBank. (2015). Republic of Turkey: Institutional Review of Energy Efficiency. Online: World Bank.
    36. WorldBank. (2022). World Bank Report. Online: World Bank.
حکمرانی و توسعه
دوره 5، شماره 3
مهر 1404
صفحه 31-66

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار